كبرى دنبال شد . از اين‌دو فقيه ، كه پايه‌گذاران مكتب فقهى جديد تلقى مىگردند ، در ميان فقيهان شيعه به « قديمين » ياد مىشود . « 1 » حوزه‌هاى علمى شيعيان در شهرهاى مختلف سرزمين‌هاى اسلامى مىزيستند و بدون‌شك در ميان آن‌ها عالمانى بودند كه مبانى دينى و احكام مذهبى را به آن‌ها مىآموختند . در هر شهر ، باتوجه به شرايط سياسى و اجتماعى و مذهبى آن ، شيعيان فعاليت‌هاى علمى و آموزشى خود را دنبال مىكردند ، اما در برخى شهرها كه جمعيت شيعيان فزون‌تر و قابل‌ملاحظه بود و عالمان و دانشمندان بيشترى حضور داشتند ، اين فعاليت‌ها رونق چشمگيرى مىيافت و شهرهاى مذكور به‌عنوان مراكز ( حوزه‌هاى ) علمى و آموزشى شيعيان محسوب مىشدند . اين حوزه‌ها به نوبهء خود و بسته به‌نحوهء فعاليت‌هاى علمى و كيفيت و كميت آن‌ها ، از درجات اهميت مختلفى برخوردار بودند كه مهم‌ترين آن‌ها در عصر غيبت صغرى به شرح زيرند : كوفه كوفه اولين شهر بود كه تمايلات شيعى به‌طور گسترده در آن بروز و ظهور يافت ؛ اما تشيّعى كه در ابتداى امر در اين شهر شكل گرفت ، بيشتر جنبه سياسى داشت تا اعتقادى و علمى ، از اين‌رو به زودى اين شهر به مركزى براى قيام‌هاى شيعى و حركت‌هاى ضد اموى تبديل گرديد . از آغاز قرن دوم هجرى ، نوعى حركت فرهنگى در اين شهر آغاز شد . شيعيان مراودات گسترده‌اى با ائمه عليهم السّلام برقرار كردند و با گذشت اندك زمانى جوّ علمى بر اين شهر حاكم گشت . اين تحول در زمان امام باقر عليه السّلام و امام صادق عليه السّلام به وجود آمد . بسيارى از شاگردان اين‌دو

--> ( 1 ) . تبريزى ، روضات الجنات ، ج 2 ، ص 259 .